Tümevarım ile tümdengelim arasındaki fark nedir?
Biri gözlemden genele, diğeri genelden özele gider.
Tümevarım nedir?
Tümevarım, birçok somut gözlemden genel bir sonuca varma yöntemidir. Yeni bir gözlem geldiğinde sonuç değişebileceği için kesinlik taşımaz.
Tümdengelim nedir?
Tümdengelim, doğru kabul edilen genel bir öncülden yola çıkıp özel bir sonuca varmaktır. Öncüller doğruysa ve akıl yürütme geçerliyse sonuç da doğrudur.
Hangisi ne zaman kullanılır?
Yeni bir olguyu keşfederken tümevarım, bilinen bir kuralı bir duruma uygularken tümdengelim daha uygundur. Gündelik akıl yürütmede ikisi sık sık iç içe geçer.
Tümevarım nasıl işler?
Tümevarımda birkaç özel gözlemden genel bir sonuca varılır. Örneğin bir bahçedeki birkaç çiçeğin sonbaharda solduğunu gören biri, bütün çiçeklerin sonbaharda solacağını düşünebilir. Bu akıl yürütme yeni bilgi üretir, ancak sonucun kesin olduğu garanti edilmez.
Tümdengelim nasıl işler?
Tümdengelimde genel bir öncülden hareketle özel bir sonuca ulaşılır. Öncüller doğru ve akıl yürütme geçerliyse sonuç da zorunlu olarak doğrudur. Matematiksel ispatlar bu yönteme yakın bir örnektir.
Geçerlilik ve doğruluk ayrımı
Bir argüman geçerli olabilir ama öncülleri yanlışsa sonucu doğru olmayabilir. Tümdengelimde asıl soru, akıl yürütmenin doğru yapılıp yapılmadığı ile öncüllerin doğru olup olmadığıdır. Bu iki soru ayrı ayrı sorulmalıdır.
Tümevarımın sınırları
Tümevarım, gözlemlenmeyen durumlar hakkında kesin bilgi veremez. Yüzlerce beyaz kuğu görmek, tüm kuğuların beyaz olduğunu kanıtlamaz. Yeni bir gözlem bu genellemeyi bir gün çürütebilir.
Bilimde iki yöntem birlikte
Bilimsel çalışmalarda tümevarım, verilerden örüntü bulmak için; tümdengelim ise bulunan örüntüden test edilebilir öngörüler çıkarmak için kullanılır. Bu döngü, kuramların gözlemlerle sürekli sınanmasını sağlar.
Günlük hayatta iki yöntemi ayırt etmek
Bir arkadaşınızın son üç toplantıya geç kaldığını görüp "çok geç kalıyor" demek tümevarımdır. "Geç kalanlar toplantıya alınmaz; o hâlde bu toplantıya alınmayacak" diye düşünmek ise tümdengelimdir. İkisinin nasıl işlediğini bilmek, tartışmalarda hatalı çıkarımları fark etmeyi kolaylaştırır.